Сайлов комиссиясининг хатти ҳаракатлари (қарорлари) устидан берилган шикоятларни кўриб чиқиш муддати ва тартиби

(Президент, Олий Мажлис ва маҳаллий Кенгашлар депутатлари сайлови) бўйича сайлов комиссияларининг хатти-ҳаракатлари (қарорлари) устидан шикоят бериш тартиби Ўзбекистон Республикаси Сайлов кодекси билан белгиланади.

1. Кимлар шикоят бериши мумкин?

• Сайловчилар.

• Номзодлар.

• Сиёсий партиялар.

• Кузатувчилар.

• Бошқа манфаатдор шахслар.

2. Қаерга берилади?

• Участка сайлов комиссияси қароридан — туман (шаҳар) ёки округ сайлов комиссиясига;

• Округ сайлов комиссияси қароридан — Марказий сайлов комиссиясига;

• Ҳар қандай комиссия қароридан — бевосита судга мурожаат қилиш мумкин;

• Марказий сайлов комиссияси қароридан — судга шикоят қилинади.

3. Шикоят бериш муддати

• Қарор қабул қилинган ёки ҳаракат содир этилган кундан эътиборан 5 кун ичида;

• Агар масала сайлов кунига тааллуқли бўлса — шикоят зудлик билан берилади.

4. Кўриб чиқиш муддати

• Шикоят келиб тушган кундан бошлаб 3 кун ичида;

• Сайловга оз вақт қолган бўлса ёки сайлов куни берилган бўлса — дарҳол (кечиктирмай);

• Сайлов кунидаги шикоятлар одатда шу куннинг ўзида ҳал қилинади.

5. Кўриб чиқиш тартиби

• Шикоят ёзма (шу жумладан электрон) шаклда берилади;

• Комиссия аризачини ва манфаатдор томонларни эшитиши мумкин;

• Далиллар ўрганилади;

• Қарор қабул қилинади:

• ўз кучида қолдириш,

• ўзгартириш,

• ёки бекор қилиш.

Қабул қилинган қарор устидан яна юқори турувчи комиссия ёки судга мурожаат қилиш ҳуқуқи сақланиб қолади.

Сайлов комиссияларининг хатти-ҳаракатлари (қарорлари) устидан берилган шикоятларни суд тартибида кўриб чиқиш масаласи Ўзбекистон Республикасининг сайлов қонунчилиги ҳамда маъмурий судлов нормаларининг ўзаро уйғунлиги асосида тартибга солинади. Мазкур муносабатлар, аввало, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (кейинги ўринларда МСИЮтК) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Сайлов кодекси нормалари билан белгиланади.

1. Судга мурожаат қилишнинг конституциявий-ҳуқуқий асоси:

МСИЮтКнинг 4-моддасига мувофиқ, жисмоний ва юридик шахслар давлат органлари, шу жумладан сайлов комиссияларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан маъмурий судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Мазкур норма суд орқали ҳуқуқни ҳимоя қилишнинг умумий кафолатини ифодалайди ҳамда сайлов жараёнида бузилган ҳуқуқларни тиклашнинг протсессуал механизмини белгилайди. 

Сайлов комиссиялари давлат-ҳокимияти ваколатига эга бўлган коллегиал органлар сифатида оммавий-ҳуқуқий муносабатлар субъекти ҳисобланади. Шу сабабли уларнинг қарорлари устидан низолар оммавий-ҳуқуқий тусга эга бўлиб, маъмурий судлов тартибида кўриб чиқилади (МСИЮтК 27–28-моддалар).

2. Тааллуқлилик ва судловлилик масалалари:

МСИЮтКнинг 27–28-моддаларига кўра, давлат органлари ва бошқа оммавий-ҳуқуқий ваколатга эга субъектларнинг қарорлари ва ҳаракатлари устидан берилган аризалар маъмурий судлар томонидан кўриб чиқилади.

Ҳудудий судловлилик қоидасига биноан, ариза жавобгар орган жойлашган ҳудуддаги маъмурий судга тақдим этилади. Бу қоида протсессуал иқтисодийлик ва ишни тезкор кўриб чиқиш тамойилларини таъминлашга хизмат қилади.

3. Судга мурожаат қилиш муддати: умумий ва махсус нормалар нисбатлари:

МСИЮтКнинг 186-моддасига мувофиқ, давлат органларининг қарорлари ва ҳаракатлари устидан шикоят қилиш муддати, одатда, шахс ўз ҳуқуқи бузилганлигини билган кундан эътиборан уч ойни ташкил этади. Бироқ сайловга оид низолар махсус тартибга эга. Сайлов кодексига кўра, сайлов комиссияларининг қарорлари ва ҳаракатлари устидан шикоят, қоида тариқасида, беш кун ичида берилиши лозим. Бу ерда лех спеcиалис дерогат леги генерали (махсус норма умумий нормадан устун) тамойили амал қилади. Демак, сайловга оид низоларда умумий уч ойлик эмас, балки махсус беш кунлик протсессуал муддат қўлланилади.

4. Ишни кўриб чиқиш муддати ва протсессуал тезкорлик:

МСИЮтКнинг 187–188-моддаларида давлат органлари қарорлари устидан берилган аризаларни кўриб чиқишнинг қисқартирилган муддатлари назарда тутилган. Сайлов билан боғлиқ ишлар ўзининг ижтимоий-сиёсий аҳамияти ва вақт омилига юқори даражада боғлиқлиги сабабли зудлик билан кўриб чиқилади. Айниқса, сайлов куни келиб тушган шикоятлар кечиктирмасдан кўриб чиқилиши лозим. Бу — сайлов ҳуқуқларининг реал ва самарали ҳимоясини таъминлашга қаратилган протсессуал кафолатдир.

5. Суднинг ваколатлари ва қарор қабул қилиш мезонлари:

МСИЮтКнинг 189-моддасига мувофиқ, суд:

• қарорни қонуний деб топиши ва аризани рад этиши;

• қарорни ёки ҳаракатни ноқонуний деб топиши ҳамда уни бекор қилиши;

• давлат органига муайян мажбурият юклаши мумкин.

Суд қарор чиқаришда қонунийлик, асосланганлик ва адолатлилик мезонларига амал қилади. Суднинг ҳал қилув қарори мажбурий кучга эга бўлиб, тегишли сайлов комиссияси томонидан ижро этилиши шарт.

Хулоса

Сайлов комиссияларининг хатти-ҳаракатлари (қарорлари) устидан берилган шикоятларни кўриб чиқиш институти — сайлов ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг муҳим кафолатидир.

Ушбу институт:

• оммавий-ҳуқуқий низолар доирасига киради;

• маъмурий судлов тартибида кўрилади;

• махсус (қисқартирилган) протсессуал муддатларга эга;

• суд томонидан тезкор ва самарали ҳимоя механизмини таъминлайди.

Мазкур нормалар сайлов жараёнининг очиқлиги, адолатлилиги ва қонунийлигини таъминлашда муҳим ҳуқуқий восита сифатида намоён бўлади.

Термиз туманлараро
маъмурий суди судъяси 
С.З.Каримов